Dziecko wraca do swojej grupy, klasy, kolegów, nauczycieli, zajęć i zwykłego rytmu dnia, ale wraca do nich już z innym doświadczeniem. W jego świecie wydarzyło się coś, czego nie można po prostu zostawić za drzwiami domu.
Żałoba dziecka może być szczególnie trudna do zauważenia, ponieważ jej przejawy nie zawsze przypominają to, co dorośli rozumieją jako smutek. Dzieci przeżywają stratę równie mocno jak dorośli, jednak sposób jej wyrażania jest związany z ich wiekiem i etapem rozwoju.
Powrót do szkoły nie oznacza powrotu do „normalności”
Dorośli czasem myślą: „Minęło już kilka tygodni, dziecko wróciło do szkoły, więc powinno być coraz lepiej”.
Tymczasem dziecko może jednego dnia funkcjonować niemal tak jak wcześniej, a następnego być rozdrażnione, płakać, wycofywać się albo mieć trudności z koncentracją.
Żałoba nie przebiega w sposób liniowy. Dziecko może na jakiś czas całkowicie zaangażować
się w zabawę czy naukę, a potem nagle wrócić do pytań o zmarłego. Szczególnie ważne są momenty, które przypominają o stracie: urodziny, święta, przedstawienia, Dzień Matki, Ojca, Babci lub Dziadka, szkolne uroczystości czy sytuacje, w których inne dzieci opowiadają o swoich bliskich.
Materiały dotyczące żałoby dzieci zwracają uwagę, że wraz z rozwojem dziecko może ponownie wracać do tematu śmierci, ponieważ zmienia się jego rozumienie tego doświadczenia.
Dlatego powrót do szkoły nie powinien być rozumiany jako „zamknięcie tematu”.
To raczej powrót do życia, w którym dziecko musi nauczyć się funkcjonować z
doświadczeniem straty.
Powrót do szkoły nie oznacza powrotu do „normalności”
Dorośli czasem myślą: „Minęło już kilka tygodni, dziecko wróciło do szkoły, więc powinno być coraz lepiej”.
Tymczasem dziecko może jednego dnia funkcjonować niemal tak jak wcześniej, a następnego być rozdrażnione, płakać, wycofywać się albo mieć trudności z koncentracją.
Żałoba nie przebiega w sposób liniowy. Dziecko może na jakiś czas całkowicie zaangażować się w zabawę czy naukę, a potem nagle wrócić do pytań o zmarłego.
Szczególnie ważne są momenty, które przypominają o stracie: urodziny, święta, przedstawienia, Dzień Matki,Ojca, Babci lub Dziadka, szkolne uroczystości czy sytuacje, w których inne dzieci opowiadają o swoich bliskich.
Materiały dotyczące żałoby dzieci zwracają uwagę, że wraz z rozwojem dziecko może ponownie wracać do tematu śmierci, ponieważ zmienia się jego rozumienie tego doświadczenia.
Dlatego powrót do szkoły nie powinien być rozumiany jako „zamknięcie tematu”.
To raczej powrót do życia, w którym dziecko musi nauczyć się funkcjonować z doświadczeniem straty.
Jak żałoba może wyglądać u dziecka?
Żałoba dziecka nie zawsze wygląda jak płacz i smutek.
Objawia się:
To dane z badań z 2013 roku przedstawionych w artykule Anny Korlak-Łukasiewicz „Przeżywanie żałoby przez dzieci”. Respondenci opisywali kłopoty wychowawcze, które pojawiały się u dzieci po śmierci jednego z rodziców. Warto jednak pamiętać, że dziecko w żałobie nie musi być smutne przez cały czas.
Może się bawić, śmiać, spotykać z rówieśnikami, a chwilę później przeżywać ogromny lęk czy złość. Materiał podkreśla, że dzieci nie są w stanie przez dłuższy czas pozostawać wyłącznie w smutku i nie oznacza to obojętności wobec zmarłego.
Co może kryć się za zachowaniem?
Bunt może być reakcją na doświadczenie opuszczenia. Może być skierowany zarówno wobec zmarłego rodzica, jak i wobec tego, który pozostał. Szczególnie jeśli dziecko doświadcza, że jego potrzeby emocjonalne schodzą na dalszy plan.
Lęk może wiązać się nie tylko z samą śmiercią, ale także z obawą przed utratą kolejnej bliskiej osoby.
Trudności z nauką i koncentracją również mogą pojawić się w okresie żałoby. Dlatego nagłe pogorszenie funkcjonowania dziecka w szkole warto widzieć nie tylko jako problem wychowawczy.
Czasem zamiast pytać:
„Dlaczego on tak się zachowuje?”
lepiej zapytać:
„Co to zachowanie próbuje nam powiedzieć?”
Bo za złością może być tęsknota.
Za buntem – poczucie opuszczenia.
Za apatią – ogromne przeciążenie.
A za lękiem – utrata poczucia bezpieczeństwa.
Dziecko nie zawsze potrafi powiedzieć:
„Bardzo cierpię po stracie mamy lub taty”.
Czasem jego zachowanie mówi to za niego.
„Zapomniany żałobnik”
Dzieci w żałobie bywają nazywane „zapomnianymi żałobnikami”.
Dlaczego?
Ponieważ dorośli sami są często pogrążeni w swoim bólu. Rodzic organizuje pogrzeb, zajmuje się formalnościami, próbuje poradzić sobie z własnymi emocjami i nową sytuacją rodzinną.
W tym wszystkim może nie zauważyć, jak bardzo cierpi dziecko. Podobne ryzyko istnieje w szkole – nauczyciel może widzieć przede wszystkim zachowanie, a nie doświadczenie, które za nim stoi.
Materiały dotyczące wsparcia dzieci w żałobie podkreślają, że dorośli sami pogrążeni w żalu mogą nie dostrzegać żałoby dziecka.
Dlatego dziecko wracające do szkoły potrzebuje dorosłych, którzy będą potrafili patrzeć nie tylko na jego zachowanie, ale także na jego historię.
„Niegrzeczny”, „nieuważny”, „wycofany” – czy na pewno?
Po stracie dziecko może mieć trudności z koncentracją i nauką. Może być bardziej pobudzone, agresywne, buntownicze albo przeciwnie – ciche i wycofane.
U młodszych dzieci pojawiają się także zachowania regresywne, trudności ze snem, moczenie nocne czy zwiększona potrzeba uwagi.
W przypadku starszych dzieci może pojawić się pozorna obojętność, agresja lub bunt. Czasem dziecko bardzo chce pokazać, że „daje sobie radę”, ponieważ nie chce być postrzegane jako słabe.
Żałoba i skojarzenia
Nasz mózg nieustannie działa poprzez skojarzenia. Zapach, głos, gest, miejsce, a czasem nawet wygląd drugiej osoby może nieświadomie uruchomić wspomnienie kogoś, kogo straciliśmy.
Dziecko, które straciło siostrę, może więc zobaczyć w klasie koleżankę o podobnych ciemnych włosach, sposobie poruszania się czy śmiechu i choć świadomie nie pomyśli: „przypomina mi moją siostrę”, jej obecność może uruchomić wspomnienie i związane z nim emocje.
Dlatego czasem reakcja dziecka na pozornie zwyczajną sytuację może wydawać się dorosłemu nieracjonalna. Nagle pojawia się smutek, złość, wycofanie, tęsknota.Nie zawsze wiemy, co dokładnie uruchomiło tę reakcję.
W żałobie warto pamiętać, że dziecko nie reaguje wyłącznie na to, co dzieje się „tu i teraz”. Czasem reaguje również na to, co dana sytuacja nieświadomie mu przypomina.
Dziecko potrzebuje także zwyczajności
Towarzyszenie dziecku w żałobie nie polega na tym, aby przez cały czas rozmawiać z nim o śmierci.
Dziecko potrzebuje również zwyczajnego dnia.
Zabawy. Lekcji. Ruchu. Kolegów. Śmiechu. Nudy. Urodzin kolegi. Wyjścia na plac zabaw.
W materiałach dotyczących przeżywania żałoby podkreśla się, że dziecku należy pozwalać zarówno na płacz, jak i na śmiech i zabawę. Wskazuje się również na znaczenie kontaktu z rówieśnikami i powrotu do codziennej aktywności.
To ważne, ponieważ dziecko nie jest w stanie pozostawać przez długi czas wyłącznie w stanie smutku. Powrót do zabawy nie oznacza braku miłości do osoby zmarłej.
Może oznaczać, że psychika dziecka potrzebuje na chwilę odpocząć od bólu.
A co z zabawą?
W terapii zabawą szczególne znaczenie ma obserwowanie tego, jak dziecko bawi się po stracie.
Zabawa może stać się miejscem, w którym dziecko odtwarza wydarzenia, zmienia ich zakończenie, nadaje im znaczenie albo symbolicznie wyraża to, czego nie potrafi jeszcze powiedzieć.
W literaturze zwraca się uwagę na obecność zabaw symbolicznych u dzieci przeżywających żałobę, a także na fakt, że dziecięce zabawy dotyczące śmierci mogą mieć określoną funkcję. Dlatego nauczyciel czy rodzic nie musi natychmiast przerywać zabawy, w której pojawia się śmierć, pogrzeb czy rozstanie.
Warto najpierw zobaczyć, co dziecko poprzez tę zabawę próbuje opowiedzieć.
Co może zrobić nauczyciel?
Dziecko nie zawsze potrzebuje specjalnej rozmowy. Czasem potrzebuje po prostu wiedzieć, że jest ktoś dorosły, do kogo może przyjść.
Nauczyciel może:
● powiedzieć dziecku, że wie o jego stracie;
● dać mu możliwość rozmowy, ale nie zmuszać do niej;
● zaakceptować zmienność jego nastroju;
● nie interpretować każdej trudności jako złego zachowania;
● czasowo zmniejszyć wymagania, jeśli dziecko ma wyraźne trudności z nauką; ● pozwolić mu uczestniczyć w codziennych aktywnościach;
● obserwować zmiany w jego funkcjonowaniu;
● zadbać o relację opartą na zaufaniu i poczuciu bezpieczeństwa.
Tekst: Klaudia Piotrowska, psycholog Holistycznego Centrum Wsparcia po Stracie eMOCja
Bibliografia:
Korlak-Łukasiewicz, A. (2013). Przeżywanie żałoby przez dzieci. Rocznik Lubuski, 39(2), 119–130.
Paczkowska, A. (2019). Dziecko i nastolatek w żałobie: Rola pedagogów i nauczycieli. Wydawnictwo Fundacji Hospicyjnej.
Dacka, M. (2021). Śmierć jako wydarzenie trudne w życiu dziecka. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J, Paedagogia-Psychologia, 34(3), 181–198. https://doi.org/10.17951/j.2021.34.3.181-198
Jeżeli Twoje dziecko potrzebuje wsparcia psychologicznego, jesteśmy dla Was. By uzyskać więcej informacji zachęcamy do kontaktu.
